International Journal of Advance Research Publication and Reviews

International Journal of Advance Research Publication and Reviews
Peer-Reviewed | Multi-Disciplinary Journal

राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 एवं राष्ट्रीय अनुसंधान फाउंडेशन की भूमिका

Author

प्रो. छत्रसाल सिंह

Abstract

 राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 भारतीय शिक्षा व्यवस्था में व्यापक परिवर्तन का एक महत्त्वपूर्ण दस्तावेज है। यह नीति शिक्षा को केवल ज्ञानार्जन की प्रक्रिया न मानकर व्यक्तित्व के समग्र विकास, सृजनात्मकता, आलोचनात्मक चिंतन, नवाचार, कौशल-विकास तथा सामाजिक उत्तरदायित्व से जोड़ती है। राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 में उच्च शिक्षा एवं अनुसंधान को विशेष महत्त्व प्रदान किया गया है। इसी उद्देश्य की पूर्ति के लिए राष्ट्रीय अनुसंधान फाउंडेशन की स्थापना की परिकल्पना की गई, जिसका प्रमुख उद्देश्य देश में अनुसंधान की संस्कृति को विकसित करना, उत्कृष्ट शोध को प्रोत्साहित करना, अनुसंधान संस्थानों एवं उच्च शिक्षण संस्थाओं को वित्तीय तथा संस्थागत सहयोग प्रदान करना तथा शोध के परिणामों को सामाजिक एवं राष्ट्रीय विकास से जोड़ना है।

वर्तमान में राष्ट्रीय अनुसंधान फाउंडेशन की अवधारणा को संस्थागत रूप देते हुए अनुसंधान राष्ट्रीय अनुसंधान फाउंडेशन अधिनियम, 2023 के अंतर्गत अनुसंधान राष्ट्रीय अनुसंधान फाउंडेशन (ANRF) की स्थापना की गई है। इसका उद्देश्य विज्ञान, प्रौद्योगिकी, अभियांत्रिकी, गणित, पर्यावरण, स्वास्थ्य, कृषि तथा मानविकी एवं सामाजिक विज्ञानों के वैज्ञानिक अंतर्संबंधों में अनुसंधान, नवाचार एवं उद्यमिता को रणनीतिक दिशा प्रदान करना है।

यह शोध-पत्र राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 के अनुसंधान संबंधी दृष्टिकोण तथा राष्ट्रीय अनुसंधान फाउंडेशन की भूमिका का विश्लेषण करता है। साथ ही, शोध संस्कृति के विकास, अनुसंधान वित्तपोषण, नवाचार, अंतर्विषयक अध्ययन, उद्योग-अकादमिक सहयोग तथा राष्ट्रीय विकास में इसकी उपयोगिता का विवेचन किया गया है।


Keywords

राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020, अनुसंधान, राष्ट्रीय अनुसंधान फाउंडेशन, ANRF, नवाचार, उच्च शिक्षा, शोध संस्कृति, अंतर्विषयक शिक्षा।

Full Text:

Download Paper PDF

References

  1. भारत सरकार। (2020)।राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020। शिक्षा मंत्रालय, भारत सरकार।
  2. भारत सरकार। (2023)।अनुसंधान राष्ट्रीय अनुसंधान फाउंडेशन अधिनियम, 2023। भारत सरकार।
  3. शिक्षा मंत्रालय, भारत सरकार।राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020।
  4. विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी विभाग, भारत सरकार।अनुसंधान राष्ट्रीय अनुसंधान फाउंडेशन (ANRF)।
  5. विश्वविद्यालय अनुदान आयोग।उच्च शिक्षा एवं अनुसंधान से संबंधित विभिन्न दिशा-निर्देश।
  6. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद।राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 से संबंधित शैक्षिक संसाधन।
  7. भारत सरकार।उच्च शिक्षा में अनुसंधान एवं नवाचार संबंधी नीतिगत दस्तावेज।
  8. अनुसंधान राष्ट्रीय अनुसंधान फाउंडेशन।ANRF कार्यक्रम एवं अनुसंधान सहायता संबंधी दस्तावेज।

 

 

Top