नगरी विकासखण्ड में लघु वनोपज के माध्यम से आदिवासी समुदाय का आर्थिक सशक्तिकरणः 50 परिवारों के सर्वेक्षण पर आधारित एक विश्लेषणात्मक अध्ययन
Author
डॉ. दीपा देवांगन
Abstract
भारत के जनजातीय समुदायांे की आजीविका मंे लघु वनोपज का विशेष महत्व है। विशेषतः छत्तीसगढ़ के आदिवासी बहुल क्षेत्रों मंे तेंदूपत्ता, महुआ, सालबीज, हर्रा, इमली एवं अन्य लघु वनोपज न केवल पारंपरिक आजीविका के साधन हैं, बल्कि ग्रामीण अर्थव्यवस्था को सुदृढ़ बनाने में भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। प्रस्तुत अध्ययन का उद्देश्य नगरी विकासखण्ड के जनजातीय परिवारांे के आर्थिक सशक्तिकरण में लघु वनोपज की भूमिका का विश्लेषण करना तथा शासकीय योजनाआंे की प्रभावशीलता का मूल्यांकन करना है। अध्ययन के लिए 50 जनजातीय परिवारों का चयन कर प्रश्नावली के माध्यम से प्राथमिक आँकड़े संकलित किए गए। अध्ययन से ज्ञात हुआ कि अधिकांश परिवार कृषि एवं लघु वनोपज संग्रह पर निर्भर हैं किन्तु उचित बाजार मूल्य, प्रसंस्करण सुविधाओ,ं प्रशिक्षण तथा विपणन व्यवस्था की कमी आर्थिक विकास मंे बाधा उत्पन्न करती है। यदि लघु वनोपज आधारित मूल्य संवर्धन, प्रशिक्षण तथा प्रभावी विपणन व्यवस्था विकसित की जाए, तो जनजातीय समुदाय के आर्थिक सशक्तिकरण को नई दिशा मिल सकती है।
Keywords
रू लघु वनोपज, आर्थिक सशक्तिकरण, जनजातीय समुदाय, नगरी विकासखण्ड, तेंदूपत्ता, शासकीय योजनाएँ।
Full Text:
References
ज्ञवजींतपए ब्ण् त्ण् ;2004द्धण् त्मेमंतबी डमजीवकवसवहलरू डमजीवके ंदक ज्मबीदपुनमे ;2दक मकण्द्धण् छमू ।हम प्दजमतदंजपवदंस च्नइसपेीमतेए छमू क्मसीपए चचण् 1दृ58ए 95दृ122ण्
ळनचजंए ैण् च्ण् ;2020द्धण् त्मेमंतबी डमजीवकवसवहल ंदक ैजंजपेजपबंस ज्मबीदपुनमेण् ैनसजंद ब्ींदक - ैवदेए छमू क्मसीपए चचण् 45दृ98ण्
ळवअमतदउमदज व िप्दकपंण् ;2022द्धण् ।ददनंस त्मचवतज 2021दृ22ण् डपदपेजतल व िज्तपइंस ।ििंपतेए छमू क्मसीपए चचण् 78दृ96ण्
ज्त्प्थ्म्क्ण् ;2023द्धण् ।ददनंस त्मचवतज 2022दृ23ण् ज्तपइंस ब्ववचमतंजपअम डंतामजपदह क्मअमसवचउमदज थ्मकमतंजपवद व िप्दकपं स्जकण्ए छमू क्मसीपए चचण् 32दृ56ण्
ब्ीींजजपेहंती ैजंजम डपदवत थ्वतमेज च्तवकनबम ;ज्तंकपदह - क्मअमसवचउमदजद्ध ब्ववचमतंजपअम थ्मकमतंजपवद स्जकण्
;2023द्धण् ।ददनंस त्मचवतजए त्ंपचनतए चचण् 18दृ40ण्
थ्वतमेज ैनतअमल व िप्दकपंण् ;2023द्धण् प्दकपं ैजंजम व िथ्वतमेज त्मचवतज 2023ण् क्मीतंकनदए चचण् 210दृ235ण् डपदपेजतल व िम्दअपतवदउमदजए थ्वतमेज ंदक ब्सपउंजम ब्ींदहमण् ;2023द्धण् थ्वतमेज ब्वदेमतअंजपवद ंदक ैनेजंपदंइसम स्पअमसपीववकेण् ळवअमतदउमदज व िप्दकपंए छमू क्मसीपए चचण् 60दृ82ण्
ैपदहीए ज्ञण् ;2018द्धण् त्नतंस क्मअमसवचउमदजरू च्तपदबपचसमेए च्वसपबपमे ंदक डंदंहमउमदजण् ैंहम च्नइसपबंजपवदेए छमू क्मसीपए चचण् 130दृ165ण्
ैींतउंए त्ण् ब्ण् ;2021द्धण् ज्तपइंस म्बवदवउल ंदक ैनेजंपदंइसम क्मअमसवचउमदज पद प्दकपंण् ।जसंदजपब च्नइसपेीमतेए छमू क्मसीपए चचण् 84दृ116ण्
टमतउंए ैण् ज्ञण् ;2020द्धण् ष्त्वसम व िडपदवत थ्वतमेज च्तवकनबम पद ज्तपइंस स्पअमसपीववकण्ष् प्दकपंद श्रवनतदंस व ित्नतंस क्मअमसवचउमदजए 39;2द्धए 145दृ158ण्
त्ंवए च्ण् ;2021द्धण् ष्थ्वतमेज.ठंेमक स्पअमसपीववक ंदक ज्तपइंस म्उचवूमतउमदजण्ष् श्रवनतदंस व िैवबपंस ैबपमदबमेए 48;3द्धए 210दृ221ण्
ब्मदेने व िप्दकपंण् ;2011द्धण् च्तपउंतल ब्मदेने ।इेजतंबजए व्ििपबम व िजीम त्महपेजतंत ळमदमतंस - ब्मदेने ब्वउउपेेपवदमतए प्दकपंण्